Logotherapie

Viktor Emil Frankl (Wenen, 26 maart 1905 – Wenen, 2 september 1997) was een Oostenrijks neuroloog en psychiater, maar werd vooral ook bekend als overlever van de holocaust. Frankl was de grondlegger van de logotherapie, een vorm van existentiële analyse, ook wel de Derde Weense School der psychotherapie genoemd. Zijn boek De zin van het bestaan (uitgegeven in 1978 als vertaling van Ein Psycholog erlebt das Konzentrationslager dat al in 1946 verscheen) schetst zijn ervaringen als gevangene in een concentratiekamp en beschrijft zijn psychotherapeutische methode voor het vinden van bedoeling van het leven in alle levensomstandigheden en daarmee een reden om verder te leven.

Op 25 september 1942 werd hij samen met zijn vrouw en ouders naar het concentratiekamp Theresienstadt gedeporteerd. Hoewel hij net zoals de medegevangenen dwangarbeid moest verrichten, probeerde Frankl ook medegevangenen te behandelen bij zwaarmoedigheid en zelfmoord te voorkomen. Hij stelde zijn geestelijk gekwelde patiënten soms de vraag: Waarom pleegt u geen zelfmoord? In hun antwoord lag dikwijls de richtlijn besloten voor zijn psychotherapie: de één klemt zich vast aan de liefde voor zijn kinderen; de ander heeft een talent te ontwikkelen, een derde heeft sluimerende herinneringen om op te teren.

Frankl gaf in het kamp lezingen over onderwerpen zoals Slaap en slaapstoornissenLichaam en geestMedische geesteszorgPsychologie van de bergsportRax en SchneebergHoe houd ik mijn zenuwen gezondExistentiële problemen in psychotherapieSociale psychotherapie en organiseerde een besloten ontmoeting van de Wetenschappelijke Sociëteit met als titel: Levensuitputting & Levensmoed.

In oktober 1944 werd hij gedeporteerd naar Auschwitz en enige dagen daarna naar Türkheim. Zijn vrouw was ondertussen overgebracht naar het concentratiekamp Bergen-Belsen, waar zij omkwam. Zijn vader en moeder waren vanuit Auschwitz naar Theresienstadt overgebracht en kwamen daar om. Op 27 april 1945 werd Frankl bevrijd door de Amerikaanse troepen. Van zijn directe verwanten had alleen zijn zuster de oorlog overleefd, dankzij emigratie naar Australië.

Door het lijden dat hij en anderen hadden ondergaan in de concentratiekampen kwam hij tot de opzienbarende conclusie dat zelfs in de meest absurde, pijnlijke en inhumane situaties het leven potentieel zinvol is. Deze conclusie vormde de sterke basis voor Frankls logotherapie. Zijn theorie is mede gebaseerd op de hypothese dat de patiënt bij depressie, neurosen en diverse andere aandoeningen faalt om de zin van en de verantwoording voor zijn leven te begrijpen. Frankl benadrukt daarbij de frustratie van de ‘wens-tot-betekenis’.

In het voorwoord van Frankls boek De zin van het bestaan vat Gordon Allport, hoogleraar in de psychologie aan de Harvard Universiteit, de essentie kort gezegd zo samen: verdriet, angst, woede en andere emoties worden draaglijk gemaakt door innig gekoesterde herinneringen aan dierbaren, door religie, door een grimmig gevoel voor humor, soms zelfs door een blik op de helende schoonheid van de natuur. Maar deze gelukkige ogenblikken zijn slechts bij machte de wil tot leven te vestigen als ze het de mens mogelijk maken enige betekenis te ontdekken in zijn schijnbaar zinloos lijden: leven is lijden, overleven is de zin van het lijden ontdekken. Als het leven een bedoeling heeft, dan moeten lijden en sterven ook een bedoeling hebben. Maar geen mens kan een ander vertellen wat de bedoeling van het leven is. Ieder mens moet dat zelf ontdekken en de verantwoording voor zijn ontdekking aanvaarden. Als hij hierin slaagt zal hij blijven groeien, ondanks alle vernederingen. Frankl beroept zich dikwijls op de uitspraak van Nietzsche: “Hij die een reden tot leven heeft, kan vrijwel alle levensomstandigheden verdragen.” In de concentratiekampen bleef slechts de laatste menselijke vrijheid overeind: de eigen houding te kiezen in een bepaalde situatie. Door de keuze hun lijden waardig te zijn, hebben enkelen bewezen dat de mens de gave bezit zich te verheffen boven zijn materiële lot.

De crux van de therapie zit hem dan ook in het ontwaren bij de patiënt van het gevoel dat hij een zekere verantwoording heeft ten opzichte van het leven, hoe ellendig zijn levensomstandigheden ook mogen zijn.

Share this Post